ana sayfa yazılar love letters kimlik dergi mekân EN
BREUER VE ÇELIKTEN YENIDEN DOĞAN SANDALYE
Bir tasarımcının 1925'te neyi değiştirdiği ve ondan sonra yapılan her sandalyenin neyi miras aldığı üzerine.
Marcel Breuer, Wassily koltuğunda.
Breuer'in adı yüksek sesle anılmayabilir. Ne unutuldu ne de efsaneye dönüştü; kendinden sonra gelen her sandalyenin dokusuna sindi. Breuer bir eşiğe dönüştü: sonraki yüzyılın tasarımcılarını, çeliğin neler olabileceğini hayal etmeye çağıran sessiz bir davetti o.
Yirmi üç yaşındaydı. Dessau'daki Bauhaus atölyesinde dünyayı bir zanaatkârın sabırlı dikkatiyle izliyordu. Bir Adler bisikletinin gidonunda bir olanak sezdi: hafif, dayanıklı, hareketin ritmiyle kıvrılmış çelik. O güne dek bu metal yolun malıydı, evin değil. Breuer onu gündelik hayatın içine çekti, bir sandalyenin iskeletine büktü. Boruların içini kumla doldurdu, ahşap kalıpların çevresinde ısıtıp büktü, çeliği hiç çatlatmadan akıttı. Kaynakla birleşen iskelet tek, kesintisiz bir çizgiye dönüştü. Güçlü, ama neredeyse ağırlıksız. B3 böyle doğdu. Ona Wassily adı çok sonra verildi; çünkü Kandinsky bu sandalyenin ruhunu Breuer'in odalarının mahremiyetinde sezmiş, ona hayran kalmıştı.
Wassily koltuğu (Gavina baskısı), tasarım Marcel Breuer.
Fotoğraf: Sebastian Eilers.
Kuşaklar boyunca sandalyeler ahşabın dilini konuştu. Eklenen, oyulan, buharla ve ustanın belleğiyle eğilen bir dildi bu; her hareketi ahşabın damarından ve onu işleyen elden geliyordu. Breuer'in Wassily'si bu dile yeni bir lehçe kattı. Dessau'da marangozun bildik aletlerini bıraktı, çeliğin mantığına kulak verdi. Metal kolay teslim olmadı. Sabır ve buluş istiyordu; özenle yönlendirilmezse kıvrılıyor, çöküyordu. Ama Breuer direndi, çeliği tek bir akışkan çizgiye çekmenin yolunu buldu. Oturma yerini ve arkalığı önce kanvasla, sonra deriyle gerdi. Eski ahşap geçmeler ortadan kalktı. Yerini, hem yalın hem de sessizce köktenci bir sağlamlık aldı.
1928'e gelindiğinde Breuer daha da ileri gitti. Sonradan Cesca adını alan B32, havada asılı kalmış gibiydi. Arka ayakları yoktu; bütün biçim, havayla çeliğin arasında dengeleniyordu. Oturanın ağırlığını metalin sakin direnci taşıyordu, ahşabın asla taşıyamayacağı bir yük. Bu sandalye, görmediğin bir sağlamlığa güvenip oturmanı istiyordu.
Marcel Breuer'in 'B32/Cesca' sandalyesi.
Breuer'den sonra sandalye artık elle oyulan, elle eklenen bir nesne olmaktan çıktı. Yeniden düşünüldü, baştan hesaplandı. Bu bir üslup değişikliği değildi yalnızca; nesnenin iskeletine inen bir değişiklikti. Malzeme değişti, yöntem değişti, biçimle taşıdığı yük arasındaki ilişki değişti.
Breuer'in başlattığı bu sessiz devrimin ardından, bir yüzyıl boyu sandalyeler birbirini izledi. Mies van der Rohe'nin Barcelona'sı, Cesca'dan yalnızca bir yıl sonra aynı çelik boruyu, aynı deriyi devraldı ve geleceğe doğru uzandı. Jean Prouvé, 1934'te Standard sandalyede yükü, tam gereken yerde kaynaklı çeliğe emanet etti. Eames çifti, izleyen on yıllarda kontrplağı ve cam elyafını yüzey olmaktan çıkarıp yapıya dönüştürdü. Saarinen'in Tulip'i tek bir kaidenin üstüne yükseldi, zemini ferahlattı. Arne Jacobsen'in Egg'i, 1958'de tek parça bir kabuk oldu. Hepsi birer torundu. Breuer'in başlattığı o kaymadan doğdular, hepsi onun izini taşıdı.
Marcel Breuer'in 1929'da tasarladığı B34 koltuğu.
Cesca sahneden hiç inmedi. 1928'den beri yapıldı, yeniden yapıldı, yirminci yüzyılın hikâyesine tanıdık bir yoldaş gibi karıştı. Breuer'in atölyede çeliği ilk büktüğü günün üstünden neredeyse yüz yıl geçti; sandalye hâlâ evlere, buluşma yerlerine giriyor, kıtaların ve kuşakların arasında insanları birbirine bağlıyor.
Knoll International Grafik Programı'ndan, Marcel Breuer'in Cesca sandalyesinin yer aldığı 1971 tarihli bir sayfa.
Sonraki yıllarda Breuer büyük yapılara imza attı: New York'ta Whitney Müzesi, Paris'te UNESCO, Minnesota'da St. John's Manastırı. Hepsinde onun eli var. Ama dünyayı asıl değiştiren, gençliğinin sandalyeleri oldu. Hiç ses çıkarmadan, birer birer, dokundukları gündelik hayatların içine sızarak.
KAYNAKÇA
Breuer, Marcel. Sun and Shadow: The Philosophy of an Architect. New York: Dodd, Mead, 1955.
Wilk, Christopher. Marcel Breuer: Furniture and Interiors. New York: The Museum of Modern Art, 1981.
Droste, Magdalena. Bauhaus 1919 bis 1933.
Köln: Taschen, 2015.
Whitney Museum of American Art, New York. Breuer binası, 1966.
Knoll, Inc., 1968'den bu yana Cesca sandalyesini lisansla üretiyor.