ana sayfa yazılar love letters kimlik dergi mekân EN
SERRA VE MEKÂNIYLA BİRLİKTE VAR OLAN YAPIT
Görüntüye teslim olmuş bir yüzyılda, bir heykeltıraşın koruduğu şey üzerine.
Richard Serra'nın Equal adlı heykeli.
MoMA, The Museum of Modern Art.
Richard Serra, bir fotoğrafın içinde bütünüyle var olmayı reddeden yapıtlar üretti. Bu tutumu altmış yıl boyunca sürdürdÜ.
Serra'nın, ölümünden iki yıldan uzun süre sonra sonsuzluğa bıraktığı hikâye, 1960'ların sonunda başladı; New York'ta genç bir sanatçıyken, galeri duvarlarının zeminle buluştuğu köşelere erimiş kurşun döktüğü günlerde. Yıllar sonra ortaya çıkan olgun yapıtlarsa Katar'da, Bilbao'da, Dia'da yükseldi; her biri çoktan yüzlerce ton ağırlığındaydı.
Richard Serra'nın Katar'daki East-West/West-East (2014) heykeli.
Fotoğraf: Nelson Garrido.
Fotoğraf: Nelson Garrido.
Bu heykeller, fabrikada bükülmüş ya da kavislendirilmiş çelik levhalardan oluşuyordu. Her biri otuz ila elli ton arasındaydı ve kendi kütlesiyle ayakta duruyordu; Serra'nın hiçbir yapıtında levhalar arasında ne kaynak ne de cıvata vardı. Dayandıkları tek şey, önceden hesaplanmış geometrileri ve altlarındaki zeminin bu ağırlığı taşıyabilecek sağlamlığıydı. Yapıtları özünde "denge" üzerine kuruluydu.
Serra bunu defalarca, açıkça dile getirdi. En net ifadesini 1985'teki federal duruşmalarda buldu; Tilted Arc'ın geleceğinin karara bağlanacağı duruşmalarda. Yapıtın kaldırılması, onun yok edilmesi demekti. Bu abartı değil, yapıtın fiziksel durumuna ilişkin bir saptamaydı.
Serra'nın yapıtları, nesneyle mekânın bir arada var oluşundan doğan yapılardı; heykel, ikisi arasındaki ilişkinin ta kendisiydi.
Richard Serra, Torqued Ellipses heykellerinden birinin içinde.
Buradan başka bir sonuç çıkar. Mekânıyla ilişki içinde var olan bir yapıt, fotoğraf aracılığıyla bütünüyle aktarılamaz. Fotoğraf yalnızca yüzeyi ve biçimi kaydeder; heykelin ağırlığı, ona yaklaşırken kat edilen mesafe, çevresindeki akustik değişim ise kadrajın dışında kalır. Fotoğraf ile heykel, birbirinden ayrı iki şeydir. Hangisinin asıl yapıt olduğu ise hâlâ tartışmaya açıktır.
Serra bu tutumu altmış yıl korudu. Dünya ise bu süre içinde başka bir yöne savruldu. Resimler artık çoğunlukla fotoğrafları üzerinden deneyimlenir oldu. Binalar, daha inşa edilmeden görüntüleriyle tanınır, inşa edildikten sonra da görüntüleriyle hatırlanır hale geldi. Canlı olaylar, daha yaşanırken görüntüye dönüşmeye başladı. Serra'nın yapıtları bu sürecin dışında kaldı; var olma biçimleri başka türlüsüne izin vermiyordu.
Bu tutumun en bilinen örneği, Tilted Arc davasıdır. 1981'de New York'ta Federal Plaza'ya yerleştirilen çelik yapı, meydanı ikiye bölüyordu. Oradan her gün geçen pek çok kişi onu bir engel olarak gördü. İmzalar toplandı. 1985'teki duruşmaların ardından yapıtın başka bir yere taşınmasına karar verildi. Serra itiraz etti ama davayı kaybetti. 15 Mart 1989 gecesi yapıt sökülerek depoya kaldırıldı.
Federal Plaza'da Tilted Arc, yandan görünüm.
Fotoğraf: Susan Swider, Richard Serra'nın izniyle.
Bu açıdan bakıldığında, kamusal alana dair bir tartışma gibi görünen şey, daha derinde, yapıtın doğasına bağlı, daha parçalı bir ontolojik tartışmayı taşır. Bir yapıt, yaratıcısı tarafından belirli bir mekânla ilişki içinde deneyimlensin diye var edilmişse, Serra'ya göre o mekândan çıkarıldığı anda artık aynı yapıt değildir.
Serra bu tutumu sonraki yapıtlarında da sürdürdü. Bilbao'daki The Matter of Time ya da Katar'daki East-West / West-East gibi yapıtlar, bulundukları yerle ilişki içinde tasarlandı ve o mekânlarla birlikte var oldu.
Richard Serra'nın anıtsal çelik yapıtı The Matter of Time'dan bir görünüm.
Bu yapıtlar tek bir bakışta kavranamaz; içlerinde ve çevrelerinde hareket etmeyi gerektirir. Belirli yerlere ait olmakla tanımlanan yapıtlar, kimilerine göre izleyicinin deneyimini özgürleştiren değil, denetleyen bir tutumdur; kimilerine göreyse bir fikrin zihinde belirdiği andan izleyicisine ulaştığı biçime kadar her karar, sanatçının deneyimine aittir.
Serra'nın yapıtları ziyaret edilebilir ama yerinden oynatılamaz. Bugün pek çok sanat yapıtı farklı mecralar arasında dolaşırken, Serra'nınkiler hâlâ izleyicinin orada, bedeniyle bulunmasını ister. Bu da onun sanatının ontolojik koşullarından biridir.
KAYNAKÇA
Serra, Richard. Writings, Interviews. Chicago: University of Chicago Press, 1994.
United States General Services Administration. Tilted Arc duruşma tutanakları. New York, Mart 1985.
Weyergraf-Serra, Clara ve Martha Buskirk (ed.). The Destruction of Tilted Arc: Documents. Cambridge: MIT Press, 1991.
Krauss, Rosalind. Richard Serra: Sculpture. New York: Museum of Modern Art, 1986.
Foster, Hal. The Art-Architecture Complex. Londra: Verso, 2011.
Dia Beacon, Beacon, New York. Guggenheim Bilbao, The Matter of Time, 2005, kalıcı yerleştirme.
Brouq Doğa Koruma Alanı, Katar, East-West / West-East, 2014.