ana sayfa yazılar love letters kimlik dergi mekân EN
DOSTOYEVSKİ VE ZİHNİN YAZILIŞINI DEĞİŞTİREN KİTAP
Yeraltından Notlar, 1864 ve modern psikolojik kurgunun kurucu metni üzerine.
Rusça 1866 baskısının kapak sayfası.
Yeraltından Notlar, Dostoyevski'nin kardeşi Mihail ile birlikte çıkardığı Petersburg dergisi Epoha'da tefrika edildi. İlk bölüm, mart ayında çıkan birleşik Ocak-Şubat 1864 sayısında, ikinci bölüm de nisan sayısında yayımlandı. Kitabın doğru dürüst bir olay örgüsü ve alışıldık anlamda bir kahramanı yoktu. Kırklı yaşlarında, adı belirtilmemiş bir memur, rutubetli bir Petersburg dairesine kapanmış, hayali bir dinleyici kitlesine seslenip kendi düşüncelerini, tam o anda, tersyüz ediyordu. Son sayfaya gelindiğinde okur, onun neye inandığını, ne istediğini ya da söylediği herhangi bir şeyin doğru olup olmadığını söyleyemezdi.
Dostoyevski yazılı iç dünyayı icat etmedi. Onun ağırlığını değiştirdi.
Martin Scorsese, Dostoyevski'den ve Yeraltından Notlar'ın Taxi Driver (1976) filmine etkisinden söz ediyor.
Anlatıcı, kendine hasta bir adam, kötücül bir adam, sevimsiz bir adam diyerek açar; sonra her iddiasının üstüne geri döner. İtiraf eder, kaçamak yapar, diretir, kendini çürütür. Kesinlik gelir ve tek bir paragrafın içinde kaybolur. Okur, yerinde duramayan, duramadığını bilen ve bu bilmenin hiçbir şeyi değiştirmediğini de bilen bir zihnin içinde tutulur.
Yeraltından Notlar'dan önce, bir karakterin iç dünyası, romancının konuşmadan ve eylemden derlediği bir şeydi. Son sayfaya gelindiğinde, bir karakterin söyledikleriyle olduğu şey arasında açılmış olan boşluk, genellikle kapanmış olurdu. Hikâye, anlam yerine geldiğinde biterdi.
Dostoyevski'nin anlatıcısı kapanmayı reddeder. Tasarımı gereği okunaksızdır. Ona göre bilinç, çözülebilecek bir bilmece değil. Aynı nefeste tutulan karşıt dürtülerin hareketidir: bir şeyi isteyip onu reddetmek, itiraf edip itiraftan geri çekilmek. Okurun küçümsemesini bekler; bunun yerine acıma sezerse, acımayı imkânsız kılmak için saldırıya geçer. Geri dönüşler, kitabın biçimidir.
İkinci yarı, geçmişinden üç olayı bir araya getirir. En uzunu, bir genelevde genç bir kadınla karşılaşmasıdır. Ona, sürdüğü hayat üzerine nutuk çeker. Onu kendine davet eder. Kadın geldiğinde, gidene dek onu aşağılar. Bunu yaparken, kadının, başka bir insan tarafından tanınmak için elindeki son şans olduğunu bilir. Yine de aşağılamayı seçer. Olay, bir çözüme varmadan biter. Anlatıcı yazmayı bırakır. Son cümleden sonraki sessizlik bir ders değil. Sesin yapabileceğinin sınırı.
Bir Stanford akademisyeni, Dostoyevski'nin süregelen önemi üzerine.
İlk dönem eleştirisi kitabı ıskaladı. Eleştirmenler onu, asıl yıllarının geride kaldığı varsayılan bir romancının küçük bir işi olarak gördü. Gelecek yüzyıla biçim verecek yazarlar ise onu farklı okudu. 1887'de Dostoyevski'yle tanışan ve çöküşünden önceki son yıllar boyunca onu yoğun bir dikkatle okuyan Nietzsche, onu, kendisinden bir şey öğrenebileceği tek psikolog olarak nitelendirdi. Kafka, Sartre ve Camus, yeraltı sesinde, kendi yapıtlarını üzerine kuracakları edebi konumların erken bir biçimini buldu. Birinci tekil şahıs bilincinin vahşiliğini yazmaya çalışan her romancı, Dostoyevski'nin açtığı topraklarda çalışıyordu.
Kitabın öne sürdüğü sav, çoğu okurun beklediğinden daha çetin. Aydınlanma düşüncesinin akılcı, kendini geliştiren insanı, anlatıcının olduğu şey değil. Eline aşk fırsatı geçtiğinde onu mahveder, çünkü tümüyle görülmek, taşıyabileceğinden fazlasıdır. Eline bir ahlaki iyilik geçtiğinde, onu reddetmek için bir gerekçe bulur. Bu, bir kötü adam portresi değil. Avutucu kurgular elinden alınmış bir bilinç portresi.
Kitapla hayatlarının doğru anında karşılaşan okurlar, çoğu zaman kalıcı bir değişimden söz eder. Kitap, benliğin tutarlı olduğu varsayımı üzerinde çalışır ve onu içeriden söker. Anlatıcının çelişkileri, okurun kendi çelişkileri olarak tanınır. Meğer zihin, gündelik hayatın yüzeyinin üstünü örttüğü ama kapatmadığı fay hatları üzerine kuruluymuş.
Fyodor Dostoyevski portresi, Konstantin Shapiro, 1879.
Yeraltından Notlar, iç dünyanın dürüst bir yazımının şuna benzediğini kanıtladı: itiraf, inkâr, geri dönüş, ret ve sesin verecek başka bir şeyi kalmadığında gelen sessizlik. Kitap bu işi yüz altmış yılı aşkın süredir yapıyor. Hâlâ, büyük romanları bitirmemiş okurlar tarafından ele alınıyor. Hâlâ tedirgin edici. Okurun, içinde olup biteni nasıl anladığını hâlâ değiştiriyor.
KAYNAKÇA
Dostoevsky, Fyodor. Notes from Underground. Translated by Richard Pevear and Larissa Volokhonsky. New York, Vintage Classics, 1993.
Dostoevsky, Fyodor. Notes from Underground. Translated by Constance Garnett. New York: Dover Thrift Editions, 1992.
Frank, Joseph. Dostoevsky, The Stir of Liberation, 1860–1865. Princeton, Princeton University Press, 1986.
Frank, Joseph. Dostoevsky, A Writer in His Time. Princeton, Princeton University Press, 2010.
Nietzsche, Friedrich. Letter to Franz Overbeck, 23 February 1887. In Selected Letters of Friedrich Nietzsche, edited and translated by Christopher Middleton, Indianapolis: Hackett, 1996.
Bakhtin, Mikhail. Problems of Dostoevsky's Poetics. Translated by Caryl Emerson. Minneapolis, University of Minnesota Press, 1984.